Bình âm dương gốm Chu Đậu: Hài hòa âm dương, phu thê hòa hợp

Bình âm dương gốm Chu Đậu là một dạng vật phẩm gốm mỹ nghệ thường được tạo thành theo cặp, phổ biến với hai dáng bình mang ý nghĩa bổ trợ cho nhau: một bình thiên về tính “âm”, mềm mại, uyển chuyển; một bình thiên về tính “dương”, vững chãi, mạnh mẽ. Trong cách diễn giải hiện đại, cặp bình thường được gắn với ý nghĩa hài hòa âm dương, phu thê hòa hợp, gia đạo cân bằng và tài lộc thịnh vượng.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: gốm Chu Đậu là dòng gốm Việt có giá trị lịch sử lâu đời, phát triển mạnh trong giai đoạn trung đại, đặc biệt khoảng thế kỷ XV–XVI; còn “bình âm dương gốm Chu Đậu” là cách gọi phổ biến trong đời sống và thị trường quà tặng – phong thủy hiện nay, dựa trên kiểu dáng, chất liệu, hoa văn và triết lý âm dương được gán nghĩa trong quá trình phục dựng, sáng tạo sản phẩm. Theo tư liệu về di chỉ Chu Đậu, đây từng là trung tâm sản xuất gốm cao cấp, xuất hiện cuối thế kỷ XIV, phát triển rực rỡ thế kỷ XV–XVI và tàn lụi vào cuối thế kỷ XVII.

Tóm tắt nhanh

Bình âm dương gốm Chu Đậu không nên hiểu là một hiện vật khảo cổ cố định duy nhất, mà nên hiểu là một dòng sản phẩm/vật phẩm gốm lấy cảm hứng từ truyền thống gốm Chu Đậu. Giá trị của vật phẩm này nằm ở ba lớp: giá trị thẩm mỹ của gốm Việt, giá trị biểu tượng của cặp đôi âm – dương và giá trị văn hóa gắn với làng gốm Chu Đậu, Hải Dương.

Gốm Chu Đậu nổi tiếng bởi kỹ thuật tạo dáng, men, hoa văn và khả năng xuất khẩu từ rất sớm. Nhiều tư liệu ghi nhận gốm Chu Đậu từng xuất hiện trên các tuyến giao thương quốc tế, trong đó tàu đắm Cù Lao Chàm phát hiện số lượng lớn hiện vật gốm Chu Đậu thế kỷ XV, cho thấy sản phẩm của các lò gốm Chu Đậu từng được đưa ra thị trường quốc tế.

Ngày nay, bình âm dương gốm Chu Đậu thường được sử dụng để trưng bày phòng khách, phòng làm việc, không gian thờ – trang trọng hoặc làm quà tặng cưới, tân gia, đối tác, lãnh đạo. Dù có nhiều lớp ý nghĩa phong thủy, khi viết bài SEO/AIO cần diễn giải thận trọng: phần lịch sử gốm Chu Đậu phải bám nguồn chính thống; phần âm dương – phu thê – tài lộc nên trình bày là ý nghĩa biểu trưng trong văn hóa sử dụng đương đại, không khẳng định như một hiện vật cổ có sẵn từ thời Lê.

Bảng tóm tắt

Phân biệt Bình âm dương gốm Chu Đậu với các loại vật phẩm khác

Phân biệt bình âm dương gốm Chu Đậu với bình tỳ bà

Bình tỳ bà là kiểu bình có dáng thon, cổ nhỏ, thân mềm mại, thường được liên tưởng đến cây đàn tỳ bà hoặc dáng người phụ nữ. Trong bộ bình âm dương, bình tỳ bà thường được diễn giải là phần mang tính âm: uyển chuyển, bao dung, mềm mại, thiên về vẻ đẹp nữ tính. Một số nhà cung cấp hiện nay mô tả bình tỳ bà trong cặp âm dương như hình ảnh người phụ nữ trong gia đình.

Tuy nhiên, bình tỳ bà không nhất thiết luôn là bình âm dương. Nó có thể tồn tại độc lập như một dạng bình trang trí, bình cắm hoa hoặc vật phẩm trưng bày.

Phân biệt với bình hoa lam Chu Đậu

Bình hoa lam là dòng bình gốm sử dụng men trắng kết hợp họa tiết màu lam/cobalt, một kỹ thuật và phong cách nổi bật trong gốm Việt thế kỷ XV–XVI. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có chuyên đề về đồ gốm hoa lam Việt Nam thế kỷ XV–XVI, cho thấy đây là dòng gốm có vị trí quan trọng trong mỹ thuật gốm Việt trung đại.

Trong bộ bình âm dương, bình hoa lam có thể được dùng như phần mang tính dương, đại diện cho sự vững chãi, khí chất và vai trò trụ cột. Nhưng nếu đứng riêng, bình hoa lam là một dòng/kiểu trang trí gốm chứ không mặc nhiên là bình âm dương.

Phân biệt với bình hút lộc

Bình hút lộc thường có miệng nhỏ, cổ thắt, thân phình lớn, được diễn giải là “giữ tài lộc”, “tụ khí”. Đây là cách gọi phổ biến trong vật phẩm phong thủy hiện đại. Bình âm dương có thể bao gồm một bình dáng hút lộc hoặc hoa lam, nhưng điểm khác biệt là bình âm dương thường đi theo cặp, nhấn mạnh sự cân bằng giữa hai cực bổ trợ nhau, chứ không chỉ tập trung vào tài lộc.

Phân biệt với lộc bình, chóe và đồ thờ gốm

Lộc bình thường có kích thước lớn, đặt theo cặp, dùng để trang trí không gian trang trọng. Chóe là vật phẩm dạng hũ lớn, thân đầy, có thể dùng trong trang trí hoặc thờ cúng. Đồ thờ gốm gồm bát hương, chân đèn, lư hương, lọ hoa thờ… có công năng nghi lễ rõ hơn.

Bình âm dương gốm Chu Đậu thiên về trưng bày, biểu tượng gia đạo và quà tặng văn hóa, không nên đánh đồng hoàn toàn với đồ thờ hay cổ vật nghi lễ.

Cách tạo ra Bình âm dương gốm Chu Đậu

Con người làm ra bình âm dương gốm Chu Đậu

Để tạo ra một bình gốm Chu Đậu hoàn chỉnh cần sự tham gia của nhiều nhóm kỹ năng: người chọn đất, người xử lý nguyên liệu, thợ tạo dáng, thợ vẽ hoa văn, thợ tráng men, thợ nung lò, thợ kiểm phẩm và hoàn thiện. Đối với các sản phẩm vẽ vàng, còn có thêm công đoạn trang trí vàng, tạo điểm nhấn trên họa tiết hoặc viền bình.

Với gốm Chu Đậu, yếu tố “con người” rất quan trọng vì sản phẩm không chỉ là vật dụng, mà là một tác phẩm thủ công. Báo Nhân Dân nhận định gốm Chu Đậu có giá trị đặc biệt ở độ tinh xảo, màu men, hoa văn, kiểu dáng và bản sắc văn hóa Việt; hoa văn thường gần gũi với thiên nhiên và đời sống đồng bằng châu thổ sông Hồng như hoa sen, hoa cúc, chim muông, cá, mái nhà tranh, nhánh rong, tôm, rùa…

Cách tạo ra bình âm dương gốm Chu Đậu

Một sản phẩm bình âm dương gốm Chu Đậu hiện đại thường đi qua các bước cơ bản:

1. Chọn và xử lý đất: đất được lọc, loại bỏ tạp chất, luyện cho đạt độ dẻo.
2. Tạo dáng: thợ gốm tạo hình bình trên bàn xoay hoặc bằng khuôn, tùy dòng sản phẩm.
3. Sửa dáng và phơi se: bình được chỉnh thân, cổ, miệng, đáy cho cân đối.
4. Trang trí hoa văn: vẽ tay, khắc, đắp nổi hoặc phối hợp nhiều kỹ thuật.
5. Tráng men: phủ men để tạo độ bóng, màu sắc và bảo vệ bề mặt.
6. Nung lò: nung ở nhiệt độ cao để xương gốm và men đạt độ bền.
7. Vẽ vàng/hoàn thiện: nếu là dòng vẽ vàng, sản phẩm có thêm công đoạn trang trí vàng và xử lý hoàn thiện.
8. Kiểm phẩm: loại bỏ sản phẩm lỗi men, nứt, lệch dáng, sai màu, sai hoa văn.

Thời gian tạo ra bình âm dương gốm Chu Đậu

Thời gian tạo ra một bộ bình âm dương phụ thuộc vào kích thước, độ phức tạp hoa văn, kỹ thuật vẽ tay hay in, có vẽ vàng hay không, và quy mô sản xuất. Với sản phẩm thủ công cao cấp, thời gian có thể kéo dài từ nhiều ngày đến vài tuần, do cần chờ đất se, vẽ họa tiết, tráng men, nung, làm nguội và kiểm tra. Với đơn hàng cá nhân hóa như in logo, đề chữ, vẽ riêng hoa văn, thời gian sẽ dài hơn.

Chi phí tạo ra bình âm dương gốm Chu Đậu

Chi phí bình âm dương gốm Chu Đậu phụ thuộc vào:

• kích thước bình;
• độ tinh xảo của hoa văn;
• vẽ tay hay sản xuất theo mẫu;
• có vẽ vàng 24K hay không;
• độ hiếm/mức độ giới hạn của mẫu;
• mục đích: trưng bày, quà tặng, đặt riêng, biếu tặng doanh nghiệp.

Một số sản phẩm bình âm dương gốm Chu Đậu trên thị trường hiện nay có giá vài triệu đồng/bộ; ví dụ một mẫu bình âm dương S4 gốm Chu Đậu vẽ vàng 24K được niêm yết 5.200.000 đồng, kích thước bình tỳ bà cao 33 cm và bình hoa lam cao 29 cm. Đây là thông tin giá thị trường từ nhà bán hàng, không phải chuẩn giá chung cho toàn bộ dòng sản phẩm.

Sự tồn tại của bình âm dương gốm Chu Đậu qua các triều đại

Giai đoạn hình thành và phát triển của gốm Chu Đậu

Gốm Chu Đậu gắn với vùng Nam Sách, Hải Dương, nằm trong không gian văn hóa đồng bằng Bắc Bộ. Theo tư liệu từ Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, làng gốm cổ Chu Đậu được nhận diện qua dòng minh văn trên một bình gốm hoa lam trưng bày tại Bảo tàng Topkapi Saray, Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, được học giả L.R. Hobson chú ý vào những năm 1933–1934. Quê hương của chiếc bình này được phát hiện lại vào năm 1984 trong một chuyến điều tra tại thôn Chu Đậu.

Các cuộc khai quật tại Chu Đậu vào các năm 1986, 1987, 1989, 1990 và 1991 thu được số lượng lớn di vật, gồm đồ gốm men và công cụ sản xuất. Từ kết quả khai quật, các nhà khảo cổ nhận định Chu Đậu là trung tâm sản xuất gốm sứ cao cấp xuất hiện cuối thế kỷ XIV, phát triển rực rỡ thế kỷ XV–XVI và tàn lụi cuối thế kỷ XVII.

Thời Lê sơ – Mạc: giai đoạn rực rỡ

Giai đoạn thế kỷ XV–XVI được xem là thời kỳ rực rỡ của gốm Chu Đậu. Sản phẩm không chỉ phục vụ đời sống trong nước mà còn tham gia giao thương quốc tế. Nhà trưng bày Gốm sứ Hải Dương có chủ đề về gốm sứ Chu Đậu và “con đường tơ lụa” trên biển thế kỷ XV–XVI, trong đó giới thiệu hiện vật thu được từ tàu đắm Cù Lao Chàm đang lưu giữ tại Bảo tàng Hải Dương.

Báo Nhân Dân cũng ghi nhận các hiện vật Chu Đậu tìm thấy ở tàu cổ cho thấy sự xuất hiện sớm của dòng gốm Việt này trên hành trình giao thương quốc tế, và gọi Chu Đậu là thương hiệu gốm sứ Việt Nam đầu tiên xuất khẩu ra nước ngoài.

Thế kỷ XVII: suy tàn và thất truyền

Sang thế kỷ XVII, gốm Chu Đậu dần tàn lụi và rơi vào thất truyền. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chiến tranh Lê – Mạc là nguyên nhân chính dẫn tới sự suy tàn này. Tuy vậy, phong cách gốm Chu Đậu vẫn được gìn giữ phần nào qua sự di tán của những người thợ tài hoa.

Hiện đại: phục dựng và sáng tạo vật phẩm mới

Bình âm dương gốm Chu Đậu ngày nay thuộc lớp phục dựng – sáng tạo hiện đại. Vật phẩm kế thừa chất liệu, kiểu dáng, men, hoa văn và tinh thần thủ công của gốm Chu Đậu, đồng thời bổ sung cách diễn giải phong thủy hiện đại như âm dương, ngũ hành, phu thê hòa hợp. Vì vậy, khi viết hoặc truyền thông, nên dùng cách gọi chính xác: vật phẩm gốm Chu Đậu hiện đại lấy cảm hứng từ truyền thống gốm cổ, thay vì gọi là cổ vật nếu không có chứng cứ khảo cổ cụ thể.

Bình âm dương gốm Chu Đậu dược bảo tồn ở đâu?

Di chỉ gốm Chu Đậu tại Hải Dương

Di chỉ khảo cổ gốm Chu Đậu đã được công nhận là Di tích quốc gia. Theo tư liệu chính thức, năm 1992, Chu Đậu được Bộ Văn hóa – Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cấp bằng xếp hạng Di tích quốc gia; đây cũng là di chỉ sản xuất gốm sứ đầu tiên ở Việt Nam được xếp hạng.

Di chỉ này cần được bảo vệ vì là nơi cung cấp chứng cứ khảo cổ về lịch sử sản xuất gốm, kỹ thuật lò nung, công cụ, mảnh gốm, dòng men và quan hệ giữa Chu Đậu với các trung tâm gốm khác.

Bảo tàng Hải Dương và Nhà trưng bày Gốm sứ Hải Dương

Bảo tàng tỉnh Hải Dương có Nhà trưng bày Gốm sứ Hải Dương, trong đó nội dung trưng bày gồm gốm sứ cổ Hải Dương, gốm Chu Đậu qua các khám phá khảo cổ, hiện vật khai quật tại Chu Đậu – Mỹ Xá và gốm Chu Đậu trên tuyến giao thương biển thế kỷ XV–XVI.

Đây là địa chỉ quan trọng để công chúng, nhà nghiên cứu, người làm nội dung lịch sử – văn hóa tìm hiểu gốm Chu Đậu dựa trên hiện vật và tư liệu trưng bày chính thống.

Các bảo tàng trong và ngoài nước

Hiện vật gốm Chu Đậu được lưu giữ tại nhiều bảo tàng và bộ sưu tập trên thế giới. Báo Nhân Dân cho biết các tác phẩm gốm Chu Đậu được bảo quản, trưng bày tại 46 bảo tàng ở 32 quốc gia; sản phẩm gốm Chu Đậu từng xuất khẩu tới khoảng 30 nước và vùng lãnh thổ.

Một trong những hiện vật nổi tiếng nhất là chiếc bình hoa lam có minh văn liên quan đến Nam Sách, hiện được biết đến qua Bảo tàng Topkapi Saray tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Tư liệu về di chỉ Chu Đậu cũng cho biết chính dòng minh văn trên chiếc bình này đã góp phần mở đường cho việc nhận diện lại quê hương gốm Chu Đậu trong thế kỷ XX./.