Trống đồng Đông Sơn là gì? Ý nghĩa, lịch sử và giá trị văn hóa

Trống đồng Đông Sơn là loại trống bằng đồng tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn, nền văn hóa khảo cổ phát triển rực rỡ ở khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam cách ngày nay khoảng 2.000–2.500 năm. Không chỉ là nhạc khí, trống đồng Đông Sơn còn là hiện vật nghi lễ, biểu tượng quyền lực thủ lĩnh và dấu ấn đặc sắc của văn minh Việt cổ thời dựng nước. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá trống đồng Ngọc Lũ là đại diện tiêu biểu nhất của loại hình trống đồng Đông Sơn, phản ánh nhiều nét đặc trưng văn hóa của cư dân Lạc Việt.

Tóm tắt nhanh

Trống đồng Đông Sơn là một trong những hiện vật quan trọng nhất khi tìm hiểu về người Việt cổ. Qua kiểu dáng, kỹ thuật đúc và hệ thống hoa văn, trống cho thấy trình độ luyện kim, mỹ thuật, tín ngưỡng, tổ chức cộng đồng và đời sống tinh thần của cư dân Đông Sơn.

Những chiếc trống nổi tiếng như trống đồng Ngọc Lũ, trống đồng Hoàng Hạ, trống đồng Sao Vàng đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. Trong đó, trống Ngọc Lũ được Cục Di sản Văn hóa ghi nhận có niên đại khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay, chất liệu đồng, thuộc loại hiện vật cổ vật của văn hóa Đông Sơn.

Trống đồng không chỉ dùng để tạo âm thanh trong nghi lễ, lễ hội hay sinh hoạt cộng đồng, mà còn thể hiện quyền lực của thủ lĩnh Đông Sơn. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết trống đồng Ngọc Lũ ngoài chức năng chính là nhạc cụ quan trọng còn là biểu tượng quyền lực của các thủ lĩnh Đông Sơn.

Bảng tóm tắt

Trống đồng Đông Sơn được công nhận là Bảo vật quốc gia

Trống đồng Đông Sơn thuộc nhóm di sản văn hóa vật thể

Theo Luật Di sản văn hóa, di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Với giá trị khảo cổ, lịch sử, mỹ thuật và văn hóa, trống đồng Đông Sơn thuộc nhóm di sản văn hóa vật thể cần được bảo vệ, nghiên cứu và phát huy giá trị.

Luật cũng quy định tổ chức, cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn di sản văn hóa, phòng ngừa hành vi xâm hại, thông báo cho cơ quan có thẩm quyền khi di sản có nguy cơ bị hủy hoại hoặc mất mát. Điều này đặc biệt quan trọng với các hiện vật cổ như trống đồng, vì mỗi hiện vật đều là tư liệu gốc giúp giải mã lịch sử Việt cổ.

Nhiều trống đồng Đông Sơn là Bảo vật quốc gia

Cục Di sản Văn hóa công bố danh sách Bảo vật quốc gia, trong đó có trống đồng Ngọc Lũ và trống đồng Hoàng Hạ, được công nhận theo Quyết định số 1426/QĐ-TTg ngày 01/12/2012. Đây đều là những hiện vật đặc biệt quan trọng, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Riêng trống đồng Sao Vàng được Cục Di sản Văn hóa giới thiệu là hiện vật lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, được công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 73/QĐ-TTg ngày 18/01/2024 của Thủ tướng Chính phủ. Hiện vật này có niên đại văn hóa Đông Sơn, khoảng 2.000 năm cách ngày nay, và được đánh giá là chiếc trống lớn nhất hiện biết trong số các trống Đông Sơn được phát hiện đến nay.

Giá trị pháp lý không chỉ nằm ở “cổ vật”

Một trống đồng Đông Sơn không chỉ có giá trị vì “rất cổ”, mà còn vì nó có thể là hiện vật gốc, độc bản, có hình thức độc đáo, giá trị lịch sử – văn hóa – khoa học đặc biệt. Đây là cơ sở để các hiện vật tiêu biểu được xem xét, lập hồ sơ và công nhận là Bảo vật quốc gia theo quy định về di sản.

Vì vậy, khi khai thác hình ảnh trống đồng Đông Sơn trong truyền thông, giáo dục, thiết kế nhận diện hoặc du lịch văn hóa, cần tránh cách sử dụng sai lệch, thương mại hóa phản cảm hoặc gắn với thông tin lịch sử không có căn cứ.

Phân biệt trống đồng Đông Sơn với các loại trống đồng khác

Nhiều quốc gia trên thế giới đều coi trống đồng là bảo vật quốc gia, nhiều dân tộc sử dụng trống đồng có hoa văn tương tự để thể hiện văn hóa của chính mình. Trống đồng Đông Sơn có thể được nhận biết qua các nét đặc trưng sau:

1. Nhận diện trống đồng Đông Sơn qua kiểu dáng

Một chiếc trống đồng Đông Sơn thường gồm các phần chính: mặt trống, tang trống, thân trống và chân trống. Trống Ngọc Lũ, một trong những hiện vật nổi tiếng nhất, được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả có màu xanh xám, gồm bốn phần: mặt, tang, thân và chân trống; hoa văn tập trung ở mặt, tang và thân.

Nhìn tổng thể, trống Đông Sơn không chỉ là một nhạc cụ. Hình dáng cân đối, kỹ thuật đúc phức tạp và hệ thống trang trí dày đặc cho thấy đây là sản phẩm của một cộng đồng có trình độ tổ chức cao, có khả năng luyện kim phát triển và đời sống tinh thần phong phú.

2. Đọc hoa văn để hiểu đời sống Việt cổ

Hoa văn trên trống đồng Đông Sơn là “tư liệu hình ảnh” quý giá về cư dân Lạc Việt. Trên mặt trống Ngọc Lũ, giữa mặt trống là hình mặt trời 14 tia, xung quanh là các băng hoa văn hình học, vòng tròn tiếp tuyến, cảnh sinh hoạt, lễ hội, đánh trống, cầu mùa, giã gạo, hình hươu, chim… vận động ngược chiều kim đồng hồ.

Điều này cho thấy trống đồng không đơn thuần là đồ vật trang trí. Nó phản ánh một thế giới quan trong đó con người, thiên nhiên, mùa màng, động vật, âm nhạc, nghi lễ và cộng đồng cùng tồn tại trong một chỉnh thể.

Đặc biệt, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết hình Mặt Trời xuất hiện phổ biến trên các hiện vật Đông Sơn hình tròn như mặt trống đồng, nắp thạp đồng, đáy nồi/chậu trống, khóa thắt lưng… và cách thể hiện phổ biến nhất là trên mặt trống đồng và nắp thạp đồng.

3. Hiểu chức năng nghi lễ và quyền lực

Trống đồng Đông Sơn có thể được sử dụng trong lễ hội, nghi lễ cầu mùa, sinh hoạt cộng đồng và các hoạt động mang tính biểu tượng của thủ lĩnh. Âm thanh trống không chỉ để nghe, mà còn để tập hợp cộng đồng, tạo không khí thiêng và biểu thị quyền lực.

Với cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, tiếng trống có thể gắn với chu kỳ mùa vụ, lễ hội, sự kết nối cộng đồng và niềm tin vào các lực lượng tự nhiên. Đây là lý do trống đồng Đông Sơn thường được xem là một trong những vật phẩm linh thiêng nhất của người Việt cổ.

Hiện vật cụ thể có liên quan đến trống đồng Đông Sơn

Trống đồng Ngọc Lũ: được phát hiện khoảng năm 1893–1894 tại làng Ngọc Lũ, Bình Lục, Hà Nam. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá đây là một trong những hiện vật đặc sắc của di sản văn hóa Việt cổ, có hình dáng hài hòa, hoa văn tinh xảo và đứng đầu trong nhóm trống Đông Sơn đẹp nhất hiện biết.

Trống đồng Hoàng Hạ: được Cục Di sản Văn hóa đánh giá là tiêu bản đặc biệt, cùng nhóm với trống Ngọc Lũ; hoa văn phản ánh đời sống cư dân Lạc Việt, cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, đồng thời thể hiện đỉnh cao nghệ thuật đúc đồng thời dựng nước đầu tiên của dân tộc Việt Nam.

Trống đồng Sao Vàng: có niên đại khoảng 2.000 năm, thuộc văn hóa Đông Sơn, được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2024. Cục Di sản Văn hóa cho biết trống được đúc theo kỹ thuật truyền thống của thợ đúc đồng Đông Sơn, bằng khuôn đất nhiều mang và phải phá khuôn để lấy sản phẩm sau khi đúc.

Thời gian hình thành và niên đại của trống đồng Đông Sơn

Về niên đại, các trống đồng Đông Sơn tiêu biểu thường được xác định trong khoảng 2.000–2.500 năm cách ngày nay, tương ứng với giai đoạn phát triển rực rỡ của văn hóa Đông Sơn. Cục Di sản Văn hóa ghi nhận trống đồng Ngọc Lũ có niên đại khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay, còn trống đồng Sao Vàng thuộc văn hóa Đông Sơn, khoảng 2.000 năm cách ngày nay.

Từ góc độ lịch sử, đây là giai đoạn gắn với thời đại dựng nước đầu tiên, khi cư dân Việt cổ đã phát triển nền nông nghiệp lúa nước, nghề luyện kim đồng, tổ chức cộng đồng và đời sống tín ngưỡng phong phú.

Tạo nên một trống đồng Đông Sơn như thế nào?

Không thể quy đổi chính xác chi phí sản xuất một chiếc trống đồng Đông Sơn theo tiền hiện đại, nhưng có thể khẳng định đây là hiện vật đòi hỏi nguồn lực rất lớn trong xã hội cổ. Để tạo ra một chiếc trống, người Đông Sơn cần có nguyên liệu đồng, kỹ thuật luyện kim, khuôn đúc, nhân lực lành nghề và một quy trình chế tác phức tạp.

Với trống đồng Sao Vàng, Cục Di sản Văn hóa mô tả kỹ thuật đúc bằng khuôn đất nhiều mang, có hệ thống con kê định vị trên mặt và thân trống; sau khi đúc xong phải phá khuôn để lấy sản phẩm. Điều đó cho thấy mỗi trống đồng lớn là một sản phẩm công nghệ cao của thời đại, khó lặp lại hoàn toàn và mang tính độc bản rất rõ.

Tham quan, nghiên cứu và bảo tồn hiện nay

Hiện nay, người quan tâm có thể tìm hiểu trống đồng Đông Sơn qua bảo tàng, triển lãm, sách khảo cổ, tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Cục Di sản Văn hóa. Chi phí tham quan phụ thuộc từng bảo tàng, từng chương trình trưng bày, còn chi phí nghiên cứu – bảo tồn hiện vật phụ thuộc vào tình trạng hiện vật, yêu cầu lưu giữ, phục chế, kiểm kê, bảo quản môi trường và số hóa dữ liệu.

Điểm quan trọng là: trống đồng Đông Sơn không nên được nhìn như một món đồ cổ để định giá thương mại, mà phải được hiểu là di sản quốc gia. Giá trị lớn nhất của nó nằm ở thông tin lịch sử, bản sắc văn hóa và khả năng kết nối người Việt hôm nay với thời kỳ dựng nước./.