Ngô Thì Nhậm giúp vua Quang Trung: hiền tài xuất hiện khi cơ đồ cần người lớn

Ngô Thì Nhậm (1746–1803), tự Hy Doãn, hiệu Đạt Hiên, là danh sĩ, nhà văn đời hậu Lê – Tây Sơn, người có công lớn trong việc giúp triều Tây Sơn không chỉ đánh lui quân Thanh trên chiến trường mà còn giành thắng lợi trên bàn nghị hòa sau đó. Xuất thân từ một gia đình vọng tộc đất Bắc Hà, con trai của nhà sử học nổi tiếng Ngô Thì Sĩ, ông từng làm quan dưới thời vua Lê – chúa Trịnh trước khi tìm về theo phò tá người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ. Khi vua Quang Trung vừa lập nên chiến công lẫy lừng đánh tan 29 vạn quân Thanh, cơ đồ Tây Sơn đứng trước một thử thách mới không kém phần cam go: làm sao hàn gắn quan hệ với một cường quốc phương Bắc vừa chịu thất bại nhục nhã mà không để chiến tranh binh đao tiếp diễn triền miên. Chính vào thời khắc ấy, Ngô Thì Nhậm đã xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ, được nhà vua tin tưởng giao phó toàn bộ trọng trách ngoại giao với nhà Thanh – một minh chứng sống động cho câu nói xưa: hiền tài luôn xuất hiện khi cơ đồ đất nước cần đến người lớn, người có đủ tài trí để gánh vác những việc mà không phải ai cũng làm được.

Tóm tắt nhanh

• Ngô Thì Nhậm sinh ngày 25/10/1746, mất năm 1803, người làng Tả Thanh Oai (nay thuộc Thanh Trì, Hà Nội), con trai nhà sử học Ngô Thì Sĩ.
• Từng làm quan dưới thời chúa Trịnh Sâm, được nhận xét là "tài học không ở dưới người", giữ nhiều chức vụ quan trọng như Đốc đồng Kinh Bắc, Đông các hiệu thư.
• Theo lòng dân hướng về người anh hùng áo vải, ông tìm đến với Nguyễn Huệ – Quang Trung và ngay lập tức được trọng dụng.
• Vua Quang Trung phong cho ông các chức vụ quan trọng: Thị lang Bộ Lại, Thượng thư Bộ Binh, Tổng tài Quốc sử quán.
• Sau chiến thắng Kỷ Dậu 1789, Quang Trung rút về Phú Xuân, để Ngô Thì Nhậm ở lại Bắc Hà, trao trọng trách đảm đương toàn bộ công việc ngoại giao với nhà Thanh.
• Ông nhân danh vua Quang Trung viết Biểu trần tình gửi vua Càn Long, và trực tiếp soạn nhiều bức thư ngoại giao khéo léo, vừa cứng rắn bảo vệ độc lập vừa mềm dẻo để nhà Thanh giữ được thể diện.
• Vua Quang Trung từng nói rõ với các tướng sĩ: chỉ có người khéo lời lẽ như Ngô Thì Nhậm mới có thể dẹp nổi việc binh đao còn kéo dài.
• Vua Càn Long cũng công nhận tài năng văn thư của Ngô Thì Nhậm, chỉ định ông là người chuyên trách việc nghị hòa giữa hai nước.
• Sau khi Quang Trung mất, ông không còn được trọng dụng; đến năm 1803, sau khi nhà Tây Sơn sụp đổ, ông bị đánh đòn tại Văn Miếu và qua đời sau đó.

Bảng tóm tắt

>>>Xem thêm:  Hồ Quý Ly cải cách triều chính: chí canh tân và bài học về lòng dân, lòng người

Ngô Thì Nhậm là ai?

Ngô Thì Nhậm sinh ngày 25 tháng 10 năm 1746, mất năm 1803, là người làng Tả Thanh Oai (dân gian quen gọi là làng Tó, nơi vẫn còn cây cầu Tó bắc qua sông Tô Lịch), trước kia thuộc phủ Ứng Thiên, trấn Sơn Nam Thượng, nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội. Cha ông là Ngô Thì Sĩ – một nhà văn, nhà thơ, nhà sử học nổi tiếng của thế kỷ XVIII, người đã đặt nền móng học vấn sâu rộng cho con trai mình ngay từ nhỏ.

Từ thuở thiếu thời, Ngô Thì Nhậm sống dưới thời vua Lê – chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, và sớm bộc lộ tài năng vượt trội. Chúa Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm từng nhận xét về ông rằng "tài học không ở dưới người", một lời khen ngợi hiếm có dành cho một sĩ tử trẻ tuổi thời bấy giờ. Nhờ tài năng ấy, ông được Trịnh Sâm cất nhắc làm Hiếu sát phó sứ Hải Dương, rồi lần lượt thăng lên các chức Hộ khoa cấp sự trung, Giám sát ngự sử đạo Sơn Nam, Đốc đồng Kinh Bắc kiêm Đốc đồng Thái Nguyên, Đông các hiệu thư – một quá trình thăng tiến đều đặn, cho thấy năng lực hành chính và học vấn của ông được công nhận rộng rãi ngay từ giai đoạn phục vụ dưới triều Lê – Trịnh.

Bước ngoặt: tìm về phò tá người anh hùng áo vải

Khi thời cuộc chuyển biến, lòng dân Bắc Hà dần hướng theo người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ – vị tướng Tây Sơn đang trên đà lập nên những chiến công vang dội. Theo lòng dân, Ngô Thì Nhậm cũng tìm về với Nguyễn Huệ – Quang Trung, và ngay lập tức được vị vua áo vải hết mực tin dùng. Khi Ngô Thì Nhậm tìm đến, vua Quang Trung đã vô cùng vui mừng, xem đây như một sự sắp đặt của trời đất, dành để người tài đến giúp mình trong lúc cơ đồ đang cần những bậc hiền sĩ thực sự.

Ngay sau đó, vua Quang Trung đã phong cho Ngô Thì Nhậm nhiều chức quan trọng yếu trong triều đình mới: Thị lang Bộ Lại – quản lý công tác tổ chức quan lại của toàn bộ triều đình, Thượng thư Bộ Binh – cai quản việc quân sự, và Tổng tài Quốc sử quán – điều hành việc biên soạn lịch sử nước nhà. Việc được giao phó cùng lúc nhiều trọng trách quan trọng như vậy, trải rộng từ tổ chức nhân sự, quân sự đến văn hóa – sử học, cho thấy mức độ tin cậy tuyệt đối mà vua Quang Trung dành cho vị hiền tài mới quy phục này.

>>>Xem thêm:  Trần Quốc Tuấn viết Hịch tướng sĩ: khơi dậy chí trai và hun đúc tinh thần đội ngũ

Được trao trọng trách ngoại giao sau chiến thắng Kỷ Dậu

Thấu hiểu sâu sắc tầm quan trọng của chiến lược bang giao với các nước láng giềng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, đặc biệt là với Trung Quốc, vua Quang Trung đã sớm suy tính đến việc hàn gắn quan hệ với nhà Thanh ngay sau trận quyết chiến mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789, nhằm tránh những cuộc "đụng chạm" binh đao tiếp theo, duy trì hòa bình ổn định để phục vụ công cuộc xây dựng đất nước và củng cố quốc phòng.

Sau chiến thắng vang dội đó, Quang Trung rút quân về Phú Xuân, nhưng để lại Ngô Thì Nhậm ở ngoài Bắc và trao cho ông trọng trách đảm đương toàn bộ công việc ngoại giao với nhà Thanh. Việc lựa chọn nhân sự cho vị trí then chốt này không phải là ngẫu nhiên: vua đã thấy trước rằng, dù đã chiến thắng vang dội trên chiến trường, việc duy trì hòa bình lâu dài với một quốc gia lớn gấp mười lần đất nước mình mới chính là bài toán khó khăn và quan trọng không kém. Chính vào thời điểm cơ đồ Tây Sơn cần một người vừa có tài văn chương xuất chúng, vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng để đảm đương sứ mệnh tế nhị này, Ngô Thì Nhậm đã được lựa chọn.

Lời tin tưởng của vua Quang Trung dành cho hiền tài

Vua Quang Trung đã nói rõ với các tướng sĩ của mình, trong đó có Ngô Thì Nhậm, về nhận định sâu sắc của ông đối với cục diện sau chiến tranh: dù bản thân đã tự tin có thể đuổi được quân Thanh chỉ trong vòng mươi ngày với phương lược đã tính sẵn, nhưng ông cũng hiểu rằng nhà Thanh là một nước có tiềm lực gấp mười lần đất nước mình, nên sau khi bị thua một trận, ắt hẳn họ sẽ lấy làm hổ thẹn mà tìm cách báo thù. Nếu để tình trạng đó tiếp diễn, việc binh đao sẽ không bao giờ chấm dứt, và đó không phải là điều tốt lành cho dân chúng.

Chính từ nhận định chiến lược ấy, vua Quang Trung khẳng định rằng đến lúc cần phải giải quyết vấn đề bằng con đường ngoại giao, chỉ có người khéo léo trong lời lẽ mới có thể dẹp yên được binh đao, và không ai khác ngoài Ngô Thì Nhậm có thể đảm đương được sứ mệnh ấy. Đây là một lời khẳng định đầy tin tưởng, cho thấy vị hoàng đế Tây Sơn không chỉ đánh giá cao tài năng quân sự của bản thân, mà còn hiểu rõ giá trị và vai trò không thể thay thế của những hiền tài văn trị bên cạnh mình trong việc hoàn thiện toàn bộ sự nghiệp giữ nước.

>>>Xem thêm:  Phan Bội Châu nuôi chí cứu nước: từ khát vọng canh tân đến bài học tìm người đồng hành

Tài năng ngoại giao qua các bức thư giảng hòa

Trên cương vị được giao phó, Ngô Thì Nhậm đã thể hiện xuất sắc tài năng ngoại giao của mình. Trước hết, ông nhân danh vua Quang Trung viết Biểu trần tình về sự kiện đầu năm Kỷ Dậu gửi lên vua Càn Long nhà Thanh, trình bày rõ bối cảnh và lý do của cuộc chiến vừa qua theo cách vừa giữ được thể diện cho cả hai bên, vừa khẳng định rõ lập trường độc lập của Đại Việt.

Nhận thấy rõ những điểm yếu của quân Thanh sau thất bại và biết rằng phía nhà Thanh cũng đang tìm cách để giảng hòa, vua Quang Trung đã sai Ngô Thì Nhậm soạn thảo các bức thư gửi cho quan lại nhà Thanh với lời lẽ khéo léo, khi thì cứng rắn trong việc bảo vệ độc lập chủ quyền của dân tộc, khi thì mềm dẻo để phía nhà Thanh có thể chấp nhận điều kiện giảng hòa mà không cảm thấy mất thể diện trước thiên hạ. Về sau, chính vua Càn Long cũng đã công nhận tài năng văn thư xuất sắc của ông, chỉ định rằng nước Nam có một bề tôi chuyên về văn thư là Ngô Nhậm, vốn rất giỏi việc từ trát, nên giao cho ông chuyên trách toàn bộ việc nghị hòa và soạn thảo các văn bản ngoại giao trình lên. Nhờ những nỗ lực bền bỉ và khéo léo ấy, cuộc nghị hòa giữa hai bên cuối cùng đã đi đến thành công, mối quan hệ giữa Càn Long và Quang Trung được ghi nhận trở nên thân thiết đến mức được ví như quan hệ cha con.

Nhân cách kẻ sĩ – dùng người vừa có tài vừa có hạnh

Bên cạnh tài năng ngoại giao xuất chúng, Ngô Thì Nhậm còn được hậu thế nhớ đến qua một câu chuyện thể hiện rõ nhân cách và quan điểm dùng người của ông. Tương truyền, khi Ngô Thì Nhậm đang được vua Quang Trung trọng dụng, có một người quen biết cũ là Đặng Trần Thường đã đến xin ông tiến cử để được ra làm quan. Trông thấy vẻ khúm núm, mất đi phong độ của kẻ sĩ nơi người đến xin nhờ vả, Ngô Thì Nhậm đã thẳng thắn từ chối, khẳng định rằng triều đình cần dùng người vừa có tài vừa có hạnh để giúp vua cai trị đất nước, chứ không phải chỉ dựa vào quen biết cá nhân.

Câu chuyện này, dù mang tính giai thoại, đã phần nào phản ánh chuẩn mực và khí tiết của một hiền tài thực thụ: không lợi dụng vị trí được tin dùng để tiến cử người thân quen thiếu năng lực, mà luôn đặt tiêu chuẩn tài đức lên hàng đầu trong việc phò tá triều đình. Đây cũng chính là phẩm chất giúp lý giải vì sao vua Quang Trung lại đặt trọn niềm tin vào Ngô Thì Nhậm trong những công việc trọng đại, đòi hỏi cả tài năng lẫn sự chính trực tuyệt đối.

>>>Xem thêm:  Chúa Nguyễn Phúc Khoát chấn chỉnh xứ Đàng Trong: chí lập nền và phép trị người

Kết cục cuộc đời và những thăng trầm

Sau khi vua Quang Trung đột ngột qua đời, Ngô Thì Nhậm không còn được triều đình kế nhiệm trọng dụng như trước, ông lui về nghiên cứu Phật học, sống ẩn dật trong những năm tháng cuối đời. Đến năm 1803, sau khi Nguyễn Ánh (Gia Long) tiêu diệt hoàn toàn nhà Tây Sơn, Ngô Thì Nhậm cùng với Phan Huy Ích, Nguyễn Thế Lịch và một số quan lại từng phục vụ triều Tây Sơn đã bị đánh đòn bằng roi tại Văn Miếu, một hình phạt vừa mang tính trừng trị vừa mang tính sỉ nhục đối với những bậc nho sĩ từng có công lớn với đất nước.

Đáng chú ý, tương truyền do trước đó có mâu thuẫn cá nhân với Đặng Trần Thường – chính người từng bị ông từ chối tiến cử năm nào – nên trong trận đánh đòn này, roi đã được tẩm thuốc độc. Sau khi bị đánh đòn, Ngô Thì Nhậm trở về nhà và qua đời không lâu sau đó. Dù kết cục cuộc đời đầy bi kịch, những đóng góp của ông đối với triều Tây Sơn – đặc biệt là trong lĩnh vực ngoại giao, góp phần bảo vệ vững chắc thành quả chiến thắng quân sự trước nhà Thanh – vẫn được hậu thế ghi nhận và trân trọng.

Ý nghĩa lịch sử: hiền tài xuất hiện khi cơ đồ cần người lớn

Câu chuyện về Ngô Thì Nhậm là minh chứng sinh động cho một quy luật lịch sử: mỗi khi vận mệnh đất nước đứng trước những thử thách lớn lao, luôn có những bậc hiền tài xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ, sẵn sàng gánh vác những trọng trách mà không phải ai cũng đủ khả năng đảm đương. Từ một vị quan từng phục vụ dưới triều Lê – Trịnh, ông đã theo lòng dân tìm về với Nguyễn Huệ – Quang Trung, rồi trở thành trụ cột không thể thiếu trong việc hoàn thiện chiến thắng quân sự bằng một nền ngoại giao khôn khéo, vừa cứng rắn bảo vệ độc lập dân tộc, vừa mềm dẻo giữ gìn hòa bình lâu dài với một cường quốc láng giềng.

Sự kết hợp giữa tài năng quân sự lỗi lạc của vua Quang Trung và tài năng ngoại giao xuất sắc của Ngô Thì Nhậm chính là minh chứng rõ nét cho một nguyên lý trị quốc muôn đời: một cơ đồ vững chắc không chỉ cần đến những chiến thắng trên chiến trường, mà còn cần đến những hiền tài văn trị, những "người lớn" đủ bản lĩnh và trí tuệ để hoàn thiện, củng cố thành quả ấy trên bàn nghị sự. Đây chính là bài học sâu sắc mà câu chuyện về Ngô Thì Nhậm để lại cho hậu thế: hiền tài luôn có chỗ đứng xứng đáng khi vận nước thực sự cần đến họ.

>>>Xem thêm:  Lê Lợi dựng cờ Lam Sơn: từ gian lao khởi nghĩa đến nghệ thuật quy tụ anh hùng

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Ngô Thì Nhậm được vua Quang Trung trọng dụng như thế nào?
Sau khi tìm về phò tá Nguyễn Huệ – Quang Trung, ông được phong nhiều chức vụ quan trọng như Thị lang Bộ Lại, Thượng thư Bộ Binh, Tổng tài Quốc sử quán, và đặc biệt được giao trọng trách toàn bộ công việc ngoại giao với nhà Thanh sau chiến thắng Kỷ Dậu 1789.

Vì sao Quang Trung chọn Ngô Thì Nhậm phụ trách việc ngoại giao với nhà Thanh?
Vì ông nhận thấy sau chiến thắng quân sự, việc duy trì hòa bình lâu dài với một nước lớn như nhà Thanh cần đến người khéo léo trong lời lẽ, có tài văn chương và bản lĩnh chính trị – những phẩm chất mà Ngô Thì Nhậm hội tụ đầy đủ.

Ngô Thì Nhậm đã thực hiện những công việc ngoại giao cụ thể nào?
Ông viết Biểu trần tình gửi vua Càn Long, soạn thảo nhiều bức thư giảng hòa với lời lẽ vừa cứng rắn bảo vệ độc lập vừa mềm dẻo giữ thể diện cho nhà Thanh, góp phần đưa cuộc nghị hòa giữa hai nước đến thành công.

Cuộc đời Ngô Thì Nhậm kết thúc như thế nào?
Sau khi Quang Trung mất, ông không còn được trọng dụng và lui về nghiên cứu Phật học. Năm 1803, sau khi nhà Tây Sơn sụp đổ, ông bị đánh đòn tại Văn Miếu và qua đời không lâu sau đó.

Câu chuyện về Ngô Thì Nhậm và Đặng Trần Thường nói lên điều gì?
Câu chuyện thể hiện quan điểm dùng người của Ngô Thì Nhậm: triều đình cần người vừa có tài vừa có hạnh để giúp vua cai trị đất nước, không tiến cử người chỉ dựa vào quen biết cá nhân mà thiếu năng lực và khí tiết.